Chciałem tylko, żeby gdzieś przekroczyć granicę, wszystko jedno którą, bo ważny dla mnie był nie cel, nie kres, nie meta, ale sam niemal mistyczny i transcendentny akt przekroczenia granicy.
(Ryszard KAPUŚCIŃSKI, „Podróże z Herodotem”)
Miałem dziś przyjemność i zaszczyt zapowiedzieć powracający na scenę po dwóch latach zespół The Doctors.
Bezczelnie skojarzyłem swoją introdukcję z ikoniczną zapowiedzią, jaką 4 września 1968 roku wykonał David Frost przed występem The Beatles w programie „Frost on Sunday”. Wtedy też kluczową informacją był fakt, że zespół pojawił się z „Hey Jude” po raz pierwszy przed publicznością po ponad roku (precyzyjnie to było 15 miesięcy, bo poprzednio na żywo grali w czasie programu „Our World”, gdzie wykonali „All You Need Is Love”).
Lennon w odpowiedzi na komplementy Frosta pod adresem zespołu zaintonował „It’s Now or Never”, a skoro jesteśmy już przy Presleyu, to zauważmy, że znawcy tematu na widok ogromnej sali w hotelu Omega poczuli się niczym przed występem Elvisa w Las Vegas. Żywiołowa publiczność dała z siebie jednak wszystko, o sztywnej atmosferze nie było mowy.
No i klasą samą dla siebie był dziś Piotrek!
Lista dzisiejszych przebojów przedstawia się następująco:
„Gimme Some Lovin'” (The Spencer Davis Group/The Blues Brothers) „You Can Leave Your Hat On” (Randy Newman/Joe Cocker) „Domek bez adresu” (Czesław Niemen) „Bez miłości” (The Doctors, autor Janusz Stępień)
„Czekam na inną” (The Doctors, autor Janusz Stępień)
„Wszystko na kredyt” (The Doctors, autor Piotr Maksimiuk)
„You Never Can Tell” (Chuck Berry) „Runaway” (Del Shannon) „Masz przewrócone w głowie” (Dżamble) „I Got You (I Feel Good)” (James Brown)
„Powiedz stary, gdzieś ty był” (Czerwone Gitary) „Riders on the Storm” (The Doors) „Fortunate Son” (Creedence Clearwater Revival) „Have You Ever Seen the Rain?” (Creedence Clearwater Revival) „What I'd Say” (Ray Charles) „Płonąca stodoła” (Czesław Niemen) „Czerwony jak cegła” (Dżem) „Oh, Pretty Woman” (Roy Orbison)
Co działo się dalej, nie wiem, bo musiałem nakarmić chomiki syryjskie w domu.
PS
Nie byłem w Omedze dziesięć lat. Właśnie tutaj ostatni raz prowadziłem oficjalną część Balu Sportowca, w zupełnie innych czasach zawodowych. Pewnie będę tu wpadał teraz częściej, odkąd Krzysiek musiał zamienić Galerię Sowa na Latającą Scenę Sowy…
To było fascynujące dopełnienie – w części pierwszej obserwowaliśmy eksplozję talentu, w drugiej jego rozwój, a w trzeciej pełną dojrzałość. Dziś trzydziesta rocznica wydania trzeciej części beatlesowskiej „Antologii”, która w drugiej połowie lat 90. wstrząsnęła (czyż nie?) światem.
Po kolejnym pół roku czekania do mojego decka trafiły kasety „Anthology 3”. O, właśnie tej.
1. A Beginning Trzecią część „Antologii” powinien otwierać trzeci nowy utwór Beatlesów, czyli coś ze spuścizny Lennona, którą po kilkunastu latach wzięli na warsztat pozostali żyjący członkowie zespołu. O ile udało się dokończyć powstałe w Dakocie wersje demo „Free as a Bird” (na jedynkę) oraz „Real Love” (na dwójkę), to w przypadku „Now and Then” technologia nie stanęła na wysokości zadania (nie stanęła wówczas, w 2023 roku skutecznie wrócono do sprawy). W ten sposób pojawiła się przestrzeń na uhonorowanie George’a Martina i płytę otwiera jego instrumentalny kawałek, nagrany pod jego kierownictwem przez orkiestrę 22 czerwca 1968 roku. Utwór bynajmniej nie wypadł sroce spod ogona, bo powstawał na potrzeby „Białego Albumu” – miał być wstępem do „Don't Pass Me By”, ale ostatecznie pojawił się w filmie „Yellow Submarine” (jako wstęp do „Eleanor Rigby”.
2. Happiness Is a Warm Gun Demo z 28 maja 1968 roku. Z punktu widzenia końcowej wersji, to półfabrykat – brak części pierwszej i trzeciej. John śpiewa za to fragment o Yoko, którego nie ma w wersji końcowej, co może być tropem w rozważaniach, kim jest „Mother Superior” z tekstu utworu…
3. Helter Skelter Podejście drugie, edytowane. To jeszcze jest jam, jeszcze jest blues. Już wtedy łaknęliśmy wersji 30-minutowej, której ciągle nam nie udostępniono.
4. Mean Mr. Mustard Demo z 29 maja 1968 roku. Słyszymy tu coś w rodzaju refrenu, którego w wersji końcowej nie ma.
5. Polythene Pam Demo z 29 maja 1968 roku. W zasadzie gotowa rzecz, oczywiście inaczej nagrana.
6. Glass Onion Demo z 28 maja 1968 roku. Nie ma słynnego fragmentu, że „morsem był Paul”.
7. Junk Demo z 28 maja 1968 roku. Szkoda, że Paul nie przedarł się z tą piosenką na „Biały Album”. Nic straconego, dzięki temu miał z czym startować do kariery solowej.
8. Piggies Demo z 28 maja 1968 roku. Dla odmiany przedrzeć się z własną piosenką, co, jak wiemy, było problematyczne, udało się George’owi.
9. Honey Pie Demo z 28 maja 1968 roku. Uroda tej wodewilowej melodii rzuca od razu na kolana największych nawet rockersów.
10. Don't Pass Me By Podejścia trzecie (podkład) i piąte (wokal). W końcu dopiął swego Ringo – po raz pierwszy zaistniał na płycie jako samodzielny autor.
11. Ob-La-Di, Ob-La-Da Podejście piąte, czyli pierwsza pełna wersja. Trzeba się dobrze wsłuchać, by znaleźć różnice.
12. Good Night Podejścia 22 oraz 34. Podziwiajcie głos Ringo, trudno sobie wyobrazić, by ktoś bardziej kojąco mógł zaśpiewać ten utwór.
13. Cry Baby Cry Podejście pierwsze. Podziwiajcie wyciągniętą do przodu perkusję Ringo, najlepszego perkusistę w The Beatles (żart dla znawców). Wam też brakuje na końcu Paula?
14. Blackbird Podejście czwarte. Drobne różnice w interpretacji tekstu.
15. Sexy Sadie Podejście szóste. Wersja urzekająco ociężała, wręcz podlegająca dylatacji czasu. Grać wolno jest trudniej niż szybko, serio.
16. While My Guitar Gently Weeps Wersja akustyczna – podejście pierwsze. Też byśmy kochali tę piosenkę, gdyby nie pojawił się Eric „God” Clapton ze swoją boską solówką.
17. Hey Jude Podejście drugie. Cudowne było słyszeć te żarty muzyczne poprzedzające utwory, można było poczuć się niczym świadek nagrania siedzący cicho w kącie. Krótsza coda, ale jeszcze się rozkręcą!
18. Not Guilty Podejście 102 (!). Siedział George w studiu i szlifował z zespołem swój kawałek, który i tak nie wszedł na album. Przyda się za dziesięć lat na solowej płycie.
19. Mother Nature’s Son Podejście drugie. Wytęż słuch i znajdź różnicę z wersją końcową.
20. Glass Onion Miks mono. Różnice dla smakoszy, choć końcówka robi zamieszanie.
21. Rocky Raccoon Podejście ósme. Paul niczym wyjęty z baru w środkowym Ohio.
22. What's the New Mary Jane Podejście czwarte. Nie ma z czym porównywać, ten utwór nigdy nigdzie nie wszedł jako oficjalny.
23. Step Inside Love / Los Paranoias Jam z 16 września 1968 roku. Inklinacje Beatlesów do muzyki latynoskiej są niepodważalne.
24. I'm So Tired Podejścia trzecie, szóste i dziewiąte. Słucha się, jakby się było osobiście na próbie Beatlesów.
25. I Will Podejście pierwsze. Paul śpiewa nieco inaczej, niż w wersji końcowej. I słychać wyraźnie jakieś przeszkadzajki.
26. Why Don't We Do It in the Road? Podejście czwarte. Paul ćwiczy dynamikę wokalną, przechodząc z łatwością od piano do forte.
27. Julia Podejście drugie. Prawie instrumentalne.
28. I've Got a Feeling Wersja z 23 stycznia 1969 roku w studiach Apple przy Savile Row, czyli przenieśliśmy się na sesję, która może i miała jakiś cel, ale chyba nikt nie przypuszczał, że będzie nim wypuszczenie kilkanaście miesięcy później ostatniego albumu zespołu.
29. She Came In Through the Bathroom Window Wersja z 22 stycznia 1969 roku w studiach Apple. Świetnie słuchać Paula, jak tłumaczy swoje zamysły muzyczne. Beatlesi nie wiedzieli, że w pewnym sensie pracują nad materiałem na dwie ostatnie płyty…
30. Dig a Pony Wersja z 22 stycznia 1969 roku w studiach Apple. Album „Let It Be” nagrany jest w znacznej mierze na setkę, więc te wszystkie próby i wczesne wersje nie różnią się aż tak bardzo od tego, co słychać na płycie.
31. Two of Us Wersja z 24 stycznia 1969 roku w studiach Apple. Cudownie się coś sprzęga w połowie.
32. For You Blue Podejście pierwsze. Od razu świetne.
33. Teddy Boy 24 i 28 stycznia 1969 roku w studiach Apple. I znów coś, co nie zdążyło się ukazać na płycie Beatlesów, ale było jak znalazł na pierwszy solowy album Paula.
34. Medley: Rip It Up / Shake, Rattle and Roll / Blue Suede Shoes Tak sobie jamowali panowie 26 stycznia 1969 roku w studiach Apple. Poznałem to nagranie kilkanaście lat przed ukazaniem się „Antologii” – puścił je w Trójce z jakiegoś bootlegu Wojciech Mann.
35. The Long and Winding Road Ta wersja z 26 stycznia 1969 roku, bez późniejszych poprawek Phila Spectora, pokazywała surową wersję utworu, do czego wrócił w 2003 roku McCartney, doprowadzając do wydania albumu „let It Be” w wersji „Let It Be... Naked”.
36. Oh! Darling Próba z 27 stycznia 1969 w studiach Apple. To nie jest jeszcze to słynne przychodzenie przez Paula do studia przed wszystkimi i zdzieranie głosu, by uzyskać dobry efekt. To będzie dopiero za kilka miesięcy.
37. All Things Must Pass Demo kolejnej piosenki George’a, która musiała jeszcze trochę poczekać, czyli nie stała się następną perełką Beatlesów, a została nią w koronie nagrań Harrisona.
38. Mailman, Bring Me No More Blues Chłopcy potrafili czerpać radość ze wspólnego grania nawet w czasie, gdy ich drogi już się rozchodziły. 29 stycznia 1969 w studiach Apple cieszyli się graniem utworu z repertuaru Buddy’ego Holly’ego.
39. Get Back Sekcję z nagraniami ze stycznia 1969 roku kończy fragment występu na dachu studia Apple przy Savile Row. Oczywiście 30 stycznia.
40. Old Brown Shoe Jak na demo, całkiem dobra wersja, nie różniąca się zbytnio od finalnej wersji. Ale będzie miał George lepsze rzeczy, więc to nie dostanie miejsca na „Abbey Road”, wejdzie tylko na singiel.
41. Octopus's Garden Podejścia drugie i ósme. W końcowej wersji więcej się nie wydarzy.
42. Maxwell's Silver Hammer Podejście piąte. Bez młotka i kowadła (chociaż przecież Mal Evans zorganizował je już w styczniu w Twickenham Studios), a pod koniec Paul włącza wodewilowe wice wokalne.
Po takim demo, Lennon i McCartney nie mieli wyjścia, musieli się posunąć na płycie…
44. Come Together Podejście pierwsze. Jeszcze nieco surowe, ale tym mocniejsze!
45. Come and Get It To demo Paul machnął sam w godzinę, zanim w pracy pojawili się pozostali koledzy. A następnie przekazał piosenkę zespołowi Badfinger, który parę miesięcy później miał dzięki temu przebój.
46. Ain't She Sweet Nagrywając w pocie czoła i „po staremu” (czego zażyczył sobie George Martin) ostatni album, też znajdywali czas na jamowanie. 24 lipca 1969 przypomnieli sobie, z czym chcieli podbijać świat na pierwszym demo ledwie sześć i pół roku wcześniej. Cała wieczność…
47. Because Wersja a cappella. Wzrusza to, że trzech tak już poróżnionych facetów potrafiło osiągnąć taką harmonię…
48. Let It Be Powrót do sesji w studiach Apple przy Savile Row. 25 stycznia 1969 tak brzmiało tam „Let It Be”.
49. I Me Mine Podejście 16, czyli ostatnie nagranie Beatlesów przed oficjalnym rozpadem. To było 3 stycznia 1970 roku, już bez Lennona, który wcześniej powiedział chłopakom, że odchodzi.
50. The End Jak zakończyć płytę, którą zaczął utwór „A Beginning”? Oczywiście „The End”! To miks nagrań z 23 lipca, 5 sierpnia, 7-8 sierpnia, 15 sierpnia oraz 18 sierpnia 1969 roku, do których dołączono finałowy akord z „A Day in the Life” z 22 lutego 1967 roku. Można się wzruszać…
Na Biennale w Wenecji wybieraliśmy się od lat… No więc oto jesteśmy i brodzimy w sztuce po pas. Albo i po samą szyję. Nucąc oczywiście melodie molowe, zgodnie z tematem tegorocznej wystawy, czyli In Minor Keys.
Zaczynamy od pawilonu głównego w parku Giardini, gdzie sporo ujawnień artystycznych niezwiązanych z pawilonami narodowymi.
María Magdalena Campos-Pons i Kamaal Malak (Kuba/USA) – Anatomia drzewa magnolii dla Koyo Kouoh i Toni Morrison, 2026 Morrison to oczywiście (dla kogo oczywiście, dla tego oczywiście) amerykańska noblistka z 1993 roku. Koyo Kouoh była twórczynią koncepcji tegorocznego Biennale, ale zmarła rok przed jego otwarciem (łączy mnie z nią data urodzenia, na szczęście jeszcze nie śmierci…).
Leonilda González (Urugwaj), Rewolucyjne panny młode IV, 1968
Sabian Bauman (Szwajcaria) – Pocałunek, 2024
Edouard Duval-Carrié (Haiti/USA) – The Vodou Parthenum, 1996-2000 i Poto Mitan, 2026
Ebony G. Patterson (Jamajka) – ...fester..., 2026
Pora na pawilony narodowe.
Pawilon Brazylii. Rosana Paulino – Comigo ninguém pode, czyli Ze mną nikt nie wygra , 2026 Tak mówią w Brazylii na difenbachię.
Pawilon Austrii. Florentina Holzinger – Morski Świat Wenecji, 2026 Nie mieliśmy tyle determinacji (a zwłaszcza czasu), by czekać na wejście dwie godziny w kolejce.
Ciekawostki geopolityczne:
Dawny pawilon Jugosławii zajmuje dziś Serbia.
Dawny pawilon Czechosłowacji zajmują wspólnie (przemiennie) Czechy i Słowacja. Można się rozstać aksamitnie? Można!
Praktyczni (i oszczędni?) Skandynawowie łączą swe siły w jednym pawilonie.
Pawilon Krajów Nordyckich. Klara Kristalova (urodzona w Czechach) – Apetyt na życie, 2026
Pawilon Wielkiej Brytanii. Lubaina Himid (Brytyjka, z korzeniami w nieistniejącym już Sułtanacie Zanzibaru) – Szefowie kuchni, 2025 To jeden z obrazów cyklu „Przewidywanie historii: testowanie tłumaczenia”, który poświęcony jest ludziom pracy – rzemieślnikom, ogrodnikom, krawcom i właśnie kucharzom, jak na tym dziele. Cisi bohaterowie dnia codziennego… Sielankowe barwy nie mogą nas zmylić, kryje się za nimi refleksja dotycząca migracji i kolonialnego dziedzictwa.
Pawilon Niemiec. Sung Tieu (Niemka wietnamskiego pochodzenia) - Godność człowieka jest nienaruszalna Tego frontonu nie sposób pomylić z innym krajem, choć fasada została zakryta na potrzeby całościowego wyrazu ekspozycji za pomocą 3 mln miniaturowych płytek. Zakryty został nawet dumny napis Germania, wykuty w 1938 roku, gdy pawilon zyskiwał swój wygląd (wiadomo, za jakich rządów).
Henrike Naumann (zmarła w lutym 2026, instalację dokończyli przyjaciele) - Front domowy W środku Niemcy też nie biorą jeńców...
Pawilon Japonii. Ei Arakawa-Nash (artysta japońsko-amerykański) – Dzieci trawy, dzieci księżyca, 2026 Japończycy zaklinają rzeczywistość i chcieliby chyba wywołać baby boom…
Pawilon USA. Alma Allen - wystawa „Nazwij mnie bryzą” Przeminęło z wiatrem…Cokolwiek nudnawo.
Pawilon Hiszpanii. Oriol Vilanova (Katalończyk tworzący w Brukseli) – Resztki, 2026 To dzieło życia artysty – 30 tysięcy umieszczonych na ścianach pawilonu archiwalnych pocztówek i starych fotografii zbierał przez ponad 20 lat.
Pawilon Belgii. Miet Warlop (artystka flamandzka) – IT NEVER SSST, 2026 Performance obserwowałem bezpiecznie z zewnątrz.
Człowiek łazi po całym świecie, a Polska? Jest!
Bogna Burska i Daniel Kotowski - Języki z wody
Forma prezentacji (film) prosta, ale treść niebanalna. Obserwowałem z satysfakcją, że szczerze zainteresowana publiczność (wcale nie polska) wytrzymuje całą projekcję. Wstydu nie ma.
Obrazki ruchome z Giardini:
Zmiana lokalizacji. Po obiedzie przenieśliśmy się do Arsenału, wbrew pozorom trochę błądząc.
W Arsenale nie ma klasycznych pawilonów narodowych, chociaż są czasem wydzielone przestrzenie poszczególnych państw. Ogólnie czułem się jednak jak w przestrzeni internacjonalistycznej.
Daniel Lind-Ramos (Portoryko) – Zielony Strażnik, 2024-2025
Carrie Schneider (USA) – Pierwsza żyjąca kobieta, 2026 Kilometrowa fotografia zawierająca kilka scen z filmu „Filar” („La Jetée”) z 1962 roku Chrisa Markera.
Nick Cave (Zenek, nie ten! To nie ten!) – A mal gam, 2021
Mmakgabo Mmapula Mmankgato Helen Sebidi (RPA) – Kochankowie, 1990
Walid Raad (Libia) – Postscript to the Arabic Edition (1938–2025), 2026 Fragment instalacji. Włoski napis „Non buttare opera” („Nie wyrzucaj dzieła”) jest ewidentnie skierowany do osób sprzątających (nie gdzie indziej, jak we Włoszech sprzątaczka wywaliła do kosza instalację „Dokąd pójdziemy dziś potańczyć?”, która wyglądała jak poranne pobojowisko poimprezowe). Angielski napis wzywa, by nie dokładać śmieci do skończonego już przecież dzieła.
Tabita Rezaire (artystka francusko-gujańsko-duńska) – Matka Słońce, 2020
Kemang Wa Lehulere (RPA) – Wybielam moje słowa dla twojego komfortu, 2026 Pomiędzy książkami wstawione są znaki języka migowego, ale chyba to impresja mająca wzbudzić refleksję o alternatywnej komunikacji w czasach opresji, a nie konkretna treść..
Laurie Anderson (USA) – Notebook, 2026 Wśród licznych cytatów wykorzystanych w tej instalacji (całości nie da się ogarnąć obiektywem) na pierwszym planie fragment wiersza „Ameryka” z 1956 roku Allena Ginsberga: „Ameryko, czemu twoje biblioteki są pełne łez?”. Dla niedoinformowanych – Laurie Anderson to awangardowa artystka (również piosenkarka), związana prywatnie z Lou Reedem.
W Arsenale pawilony nie mają formy oddzielnych budynków, są to poszczególne hale w dawnej stoczni. W końcu jakiś rozpoznaję.
Pawilon Indii. Sumakshi Singh – Stały adres, 2026
Wierzcie mi lub nie, ale zanim zorientowałem się, w jakim pawilonie jestem, pomyślałem, że to jakaś impresja z Taj Mahal. No nie, to naturalnej wielkości, półprzezroczysta rekonstrukcja zburzonego domu rodzinnego artystki w Delhi.
Nick Cave (już pisałem, że nie ten!) – Amalgam (Origin), 2024
Lorenzo Quinn (Włochy) – Budując mosty, 2019 Na koniec wreszcie jakiś włoski akcent…
Opuszczamy Arsenał, ale Biennale można spotkać w całej Wenecji. W kościele św. Jana Ewangelisty (Chiesa di San Giovanni Evangelista) napotykamy białoruską ekspozycję. Łukaszenka nie ma z tym nic wspólnego. Stoi za tym Białoruski Wolny Teatr. Proszę, jest i Pogoń, herb usunięty z godła Białorusi przez hokeistę z zaczeską.
Daniella Kaliada i Natalia Kaliada – Konfesjonał systemu, 2026 To naprawdę działa! System analizuje osobę wchodzącą do środka. Permanentna inwigilacja…
Nicolai Khalezin – Kula zakazanych książek, 2026
Obrazki nieruchome ze wszystkich odwiedzonych miejsc z moją ścieżką dźwiękową:
